Acil serviste ve ambulansta çalışan bir sağlık personelinin yaşayabileceği en korkunç kabus nedir biliyor musunuz?
Ventriküler fibrilasyona (kalbin elektriksel kaosa girip titreşmesi) girmiş bir hasta sedyede yatmaktadır. Hemen defibrilatörü açarsınız. Kaşıkları hastanın göğsüne dayarsınız: Biri sternuma, biri apeksine. Kaşığın üzerindeki sarı düğmeye basıp bağırırsınız: "İki yüz Joule şarj et!"
Cihazın o bildik, tırmanan ince şarj sesini çıkarması gerekir: Biiiiiiip...
Fakat o ses gelmez.
Ekranda kırmızı bir yazı belirir ve cihaz sönük bir şekilde öter:
DEFIBRILLATOR BATTERY DEPLETED. CHARGE FAILED.
Cihazın fişi duvardaki prize tam oturmamıştır veya cihazın içindeki o küçük 12 Volt kurşun-asit batarya üç yıldır değiştirilmediği için şarj tutamaz hale gelmiştir. Elinizde yüz binlerce liralık bir elektroşok cihazı vardır; odaya toplanmış hekimler vardır; ama o kalbi tek bir şokla ritme döndürecek enerjiyi üretemezsiniz. Hasta, bir batarya ihmali yüzünden gözlerinizin önünde monitördeki düz çizgiye (asistoliye) kayar.
Veri merkezlerinde, bankacılık altyapılarında ve telekom santrallerinde de tam olarak bu defibrilatör çaresizliğini yaşatan, görünce insanı kahreden meşhur bir altyapı trajedisi vardır: Jeneratörün Marş Aküsünün (Starter Battery) Boşalması.
İki Milyon Liralık Çelik Heykel
Bir veri merkezinin bahçesine girdiğinizde devasa bir konteyner görürsünüz. İçinde 2.000 kVA'lık, 16 silindirli, iki buçuk metre yüksekliğinde döküm çelikten bir canavar yatar: Caterpillar, Cummins veya MTU dizel jeneratör.
Tesis yöneticisi gururla anlatır:
- "Motor yağını geçen ay yeniledik, orijinal 15W-40 sentetik koyduk."
- "Depomuzda 5.000 litre Euro-Diesel var."
- "Hava ve yakıt filtrelerimiz sıfır."
- "Egzoz hattımız krom kaplama."
Her şey kusursuz görünür. Şirket jeneratöre bir servet ödemiştir.
Peki o 16 silindirli, binlerce kiloluk devasa çelik krank milini sıfır devirden alıp bir saniyede 1500 devir/dakikaya fırlatacak olan o ilk kıvılcımı, o ilk mekanik darbeyi ne sağlar?
Motorun hemen altında, şasinin köşesine iki cıvatayla tutturulmuş iki adet standart 12 Volt 105 Ah kurşun-asit akü!
Yani bildiğiniz sıradan bir kamyon aküsü!
Ve o iki milyon liralık dev jeneratörün hayatta kalıp kalamayacağı; işte o köşede unutulmuş 100 dolarlık iki akünün sağlığına bağlıdır.
Redresör Sigortası Attığında Başlayan Geri Sayım
Jeneratör marş aküleri otomobil aküleri gibi değildir; otomobilde motor çalıştıkça alternatör aküyü şarj eder. Jeneratör ise aylarca durur. Bu yüzden akülerin sürekli diri kalması için panoda küçük bir şebeke şarj cihazı —Akü Şarj Redresörü (Battery Charger)— bulunur. Redresör prize takılıdır ve akülere aralıksız 27.6 Volt şamandıra şarjı basar.
Fakat jeneratör konteynerinin içinde görünmez bir kaza yaşanır:
Üç ay önce yapılan bir temizlik sırasında redresörün minik 2 Amperlik cam sigortası atar; ya da redresörün çıkış kablosundaki klemens titreşimden dolayı gevşer.
Jeneratörün üzerinde hiçbir büyük alarm yanmaz. Çünkü jeneratörün ana kontrol kartı (DeepSea, ComAp vb.) aküdeki kalan son voltajla LCD ekranını aydınlatmaya devam eder. Ekranda 12.2V görünür. Mühendis uzaktan bakar: "Ekran yanıyor, demek ki elektrik var."
Oysa akü şarj almamaktadır!
Akü kimyasal olarak kendi kendine deşarj (self-discharge) olmaya başlar. Plakalar sülfatlaşır. Akünün motoru çevirebilmesi için gereken o anlık 900 Amperlik Soğuk Marş Akımı (CCA - Cold Cranking Amps) kapasitesi, günbegün eriyerek 200 Ampere kadar düşer.
Akü artık bir güç kaynağı değil; sadece boş bir hayalettir.
Şebeke Kesildiği An: O Meşhur "TIK" Sesi
Ve o beklenen fırtına gecesi gelir.
Şehir elektriği küt diye kesilir.
Veri merkezinin içindeki UPS'ler aküye geçer; süre işlemeye başlar: 10 dakika... 9 dakika...
Jeneratör kontrol ünitesi elektrik kesintisini algılar. Röle çeker: "ENGINE START!"
Marş motorunun selenoidine sinyal gider.
Normalde beklenen ses şudur:
Vıy-vıy-vıy... GÜMMMM! (Ve motorun kükreyişi).
Fakat bahçedeki konteynerden yükselen ses sadece şudur:
"TIK."
Küçücük, cılız, mekanik bir tıkırtı.
Akü, marş motorunun kalın dişlisini volana doğru iter; fakat o dev krank milini bir santim bile döndürecek amper gücüne sahip olmadığı için voltaj anında 6 Volta çakılır!
Jeneratör kontrol paneli ekranı kararır, yeniden başlar:
CRITICAL ALARM: CRANKING FAILURE / LOW BATTERY VOLTAGE.
Motor dönmemiştir bile!
İki milyon liralık dev dizel motor, deposundaki 5.000 litre mazotla birlikte bahçenin ortasında tamamen işe yaramaz, dilsiz, sağır bir demir yığını gibi karanlıkta öylece durmaktadır.
Karanlıkta Takviye Kablosu Arama Rezaleti
Veri merkezinde panik başlar.
UPS süresi: 4 dakika kaldı.
Kıdemli tesis müdürü ve elektrikçi panikle bahçeye koşar. Feneri jeneratöre tutarlar. Marş motorunun başındaki akü kutup başlarına voltmetreyi dayarlar: 9.4 Volt.
Akü ölmüştür.
Ve o an, Türkiye'deki kurumsal tesislerin en absürt, en utanç verici sahnesi yaşanır:
Tesis müdürü kendi şahsi otomobilini jeneratör konteynerinin yanına yanaştırır!
Bagajdan paslı bir akü takviye kablosu çıkarılır.
Bir ucu müdürün dizel arabasının aküsüne, diğer ucu 2.000 kVA'lık jeneratörün aküsüne bağlanmaya çalışılır!
Gecenin bir yarısı, trilyonluk bankacılık verileri ve bulut altyapısı; bahçede farları yanan bir binek otomobilin motoru çalışırken takviye kablosunun ucundan gelecek 12 Volta muhtaç kalmıştır!
Takviye kablosu ince gelir, ısınır, duman çıkar. Jeneratör bir türlü marş basamaz.
Ve içerideki UPS aküleri son nefesini verir: Tüm veri merkezi karanlığa gömülür.
Marş Güvenliğinin Çift Kademeli Protokolü
Bir jeneratörün marş basmaması teknik bir arıza değil, doğrudan bir yönetim cinayetidir. Gerçek bir altyapıda şu kurallar uygulanmalıdır:
- Çift Bağımsız Marş Aküsü Grubu (Dual Starter Battery Bank): Kritik veri merkezlerinde jeneratör tek bir akü grubuna emanet edilemez! Biri arızalansa bile jeneratörü çalıştıracak iki bağımsız akü grubu (Bank A ve Bank B) ve akıllı bir marş seçici şalteri (Battery Selector Switch) bulunmalıdır.
- Kondansatör Destekli Marş Üniteleri (Supercapacitor Starter): Modern tesislerde kimyasal akülerin yanına elektrostatik "Süperkapasitör Marş Modülleri" eklenir. Bu modüller asla boşalmaz, -40 derecede bile anında 1500 Amper marş akımı sağlayarak motoru fırlatır.
- Akıllı Redresör ve Şarj Alarmı: Redresörün şebeke beslemesi, sigortası ve çıkış akımı BMS (Bina Yönetim Sistemi) üzerinden 7/24 izlenmelidir. Şarj akımı kesildiği an nöbetçi personele P1 alarmı düşmelidir.
- İki Yılda Bir Koşulsuz Akü Değişimi: Jeneratör marş aküsü otomobil aküsü gibi "bitene kadar" kullanılmaz! İki yılını dolduran marş aküsü sağlam görünse bile koşulsuz şartsız sıfırıyla değiştirilmelidir.
Tıpta bataryası bitik bir defibrilatör cinayetle eşdeğerdir.
Veri merkezinde de marş aküsünü kontrol etmediğiniz bir jeneratör, sadece sahte bir huzur veren pahalı bir dekordan ibarettir. Tonlarca mazotunuza değil; o marşı basacak akünün gücüne güvenin.